„Świadome lub celowe zachowanie różni się zasadniczo od zachowania nieświadmego, to znaczy odruchów i mimowolnych komórek organizmu oraz nerwów na bodźce. Sądzi się niekiedy, że granice między zachowaniem świadomym a mimowolną reakcją sił działających w ciele człowieka są do pewnego stopnia nieokreślone. Jest to prawda o tyle, że czasami trudno stwierdzić, czy określone zachowanie należy uznać za umyślne czy mimowolne. Mimo to różnica między świadomością a nieświadomością jest wyraźna i można ją bez trudu wskazać. Nieświadome czynności narządów i komórek organizmu są dla działającego ego takimi samymi danymi jak fakty świata zewnętrznego. Działający człowiek musi brać pod uwagę wszystko, co dzieje się wewnątrz jego ciała, oraz inne dane, na przykład pogodę i poglądy swoich sąsiadów. Istnieje oczywiście pewien obszar, w którym zachowanie celowe może neutralizować wpływ czynników cielesnych. Kontrolowanie ciała w określonych granicach jest możliwe. Czasami człowiek jest w stanie przezwyciężyć siłą woli chorobę, skompensować wrodzone lub nabyte ułomności fizyczne lub powstrzymać odruchy. Pole działań celowych jest w miarę możliwości poszerzane. Jeśli człowiek powstrzymuje się od wpływania na mimowolne reakcje swoich komórek i ośrodków nerwowych, chociaż mógłby nad nimi panować, to z naszego punktu widzenia postępuje celowo. „¹

Tak głosi prakseologiczny paradygmat według którego możemy zaobserwować powtarzalności świdomych działań podejmowanych przez człowieka. Świadome działanie to takie w którym człowiek przekształca swoją wolę w czyn i reaguje w ten sam sposób na działania innych ludzi i otaczające go środowisko.

Jeżeli przyjmiemy taki paradygmat podejmowania przez człowieka działania, to można stwierdzic, że są one także podstawą jego interakcji z innymi ludźmi, tzn. że człowiek tworząc relacje z innymi ludźmi podejmuje działenie w jakimś celu. Także tworząc instytucje organizacji ludzkiej takie jak „administracja”.

Czym są cele tak wielu działajacych ludzi, że zaczynają oni tworzyć względnie stałe, nie rozpadającą się co chwila zbiorowości? Systematyzującym i logicznym podejściem w doszukaniu się prawidłowości w osiągniu celu przez ludzi jest zaobserwowanie powatarzalności w ich działaniu, tzn. tych czynności które człowiek nagminnie powtarza. Taką prawidłowością charaketryzującą dojście do celu przez świadome działanie jest zdecydowanie wola zaspokojenia potrzeb mających charakter fizjologiczny i psychiczny.

Bo czy nie jest prawdą obserwowalną, że każda istota żyjąca musi dostarczac pożywienia oraganizmowi, odpoczywać, zaspokajać różnego rodzaju popędy wynikające z instynktu przerwania? A także to źe istoty żyjące i myślące okazują potrzeby psychiczne, a nie będące zachowaniem do zaspokojenia potrzeb organizmu.

Potrzeby o charakterze fizjologicznym należy uznać za wspólne dla wszystkich ludzi, gdyż bez ich zaspokojenia życie człowieka tak jaki innych istot żywych z biologicznych przyczyn (obumarcia komórek) po prostu ustaje.

Potrzeby psychiczne wynikają z wcześniejszej realizacji potrzeb fizjologicznych jak twierdzi Abraham Maslow, choć jak w powyższym cytacie z Human Action Ludwik von Mises twierdzi, są przypadki gdy człowiek jest w stanie siłą woli wpłynąć na fizjologiczne „żądania” swojego organizmu uznajmy umownie, że nie hierarchia występowania jednych przed drugimi jest względna i zależna od presji kulturowej odziałującej na tożsamość persony konkretnego człowieka.

Gdyby zredukować działanie człowieka do racjonalistycznych świadomych decyzji wiele działań ludzkich obserwowalnych w rzeczywistości okazało by się dla nas nie zrozumiałe. Wiele bowiem reakcji ludzkich nie będących jak wyżej napisano mimowolnymi rekacji organizmu, mają swe źródła poznaniu człowieka, które możemy nazwać irracjonalnym. Aby wyjaśnić różnicę między racjonalnym sposobem poznania i irracjonalnym należało by posłużyć się typologią psychologiczną Carla Gustawa Junga dzielącym na idealne typy ludzi: percepcyjno-intelektualny, intuicyjno-intelektualny, intuicyjno-uczuciowy i percepcyjno-uczuciowy, przy czym należy podkreślić że człowiek według tej koncepcji przechodzi przez różne fazy poznania gdzie ego w zależności od rowoju psycho-fizycznego ale i wpływu odziaływań środowiska zewnętrznego.

Dla uproszczenia tego schematu używanego w psychitrii można rodzielić wszystkie typy na dwie umowne kategorie: racjonalną (intelektualną i emocjonalną) i irracjonalną ( percepcyjną i intuicyjną). Można powiedzieć że pierwsza kategoria poznania można rozumnie objaśnić wskazując na ciąg przyczynowo-skutkowy wykazując (według behawioralnego wzorca Stymulacja-Organizm-Reakcja) stymulant działający na ego i wynikającą z tej stymulacji rakcję człowieka , natomiast do objaśnienia irracjonalistycznego poznania brakuje obiektywnych schematów, gdyż poznanie irracjonalne występuje na poziomie „nieświadomości”, w którym ego zostaje „zastopione” w owej „nieświadomości”, zatem jest kategorią subiektywną, wewnętrzną. Jungowska teoria o „nieświadomości” nie ciesz się wielkim uznaniem w środowisku współczesnej psychiatrii opierającej się na behawioralnym czy poznawczym paradygmacie, uważana jest nawet jako nie nauka tylko gnoza. Jest w tej ocenie dużo racji, gdyż metodologicznie koncepcja „nieświadomości” w większej mierz jest bliższa kulturze, filozofii czy wierzeń wschodu(Jung budował w odróżnieniu od Freuda swoją teorię psychoanalityczną na poziomie między kulturowym, porównując systemy myślenia ludzi „wschodu i zachodu”) niż na paradygmacie racjonalistycznym na którym opiera się „kultura zachodu”. Zauważmy różnicę w poznianiu racjonalnym i irracjonalnym na własnym doświadczeniu, czy dostrzegasz różnicę między poznaniem rozumnego poznawania istoty rzeczy przez wymianę myśli w procesie odrzucania jednych sądów a przyjmowania drugich, a poznaniem przez osobiste doświadczenie jakiegoś zjawiska przez własne ciało, zmysł węchu, wzroku dotyku, czy przez to co w naszej kulturze nazywamy „intiucją”? Czy poznanie teoretyczne nie różni się od poznania przez „przeżycie” intensywnie działających na nas bodźców których nie jesteś w stanie opisać, gdyż są subiektywne i nie mierzalne ?

Zatem żeby poznać zjawisko irracjonalne, nie wystarczy rozumna analiza, lecz uczestnictwo w realnym wydarzeniu w którym musimy osiągnąć stan umysłu badanego człowieka, uczestniczącego w rytuale. Problem z takim eksperymentem poznawczym, jest taki że trudno zarchiwizować dane, gdyż nie są one nauocznione, a zawarte są w przeżyciach. Możemy zatem zapisać jedynie zewnętrzne oznaki rytuału, sprowadzając je do behawioralnego opisu. Metodologia behawioralna ma także problemy zebrania zkatalogizowania wszystkich bodźców na nas wpływających, gdyż może zobserować te zewnętrzne, dlatego wypracowuje się metodologie w których ustala się konsensualnie dobraną liczbę bodzców uznanych przez wyznaczoną liczbę ludzi. Jednak wyłaniają się z tego uśredniona liczba bodzców, gdzie skrajności nie mieszczące się w tej średniej uznej się za błąd i odrzuca. Zresztą każda nauka oparta na metodologii ilościowej ma trudności wynikające z niemożnością dobrania wszystkich ludzi których dane zjawisko dotycz, przez co konstruuje się metody dobierania „próby” która ma reprezentować „całość”. Stąd wynika min. „opinia publiczna” czyli pogląd wszystkich i nikogo jednocześnie, pogląd uśrednionego nie istniejącego człowieka. Wracając jednak do poznia irracjonalistycznego, jest to miaonowicie poznanie posługujące się „intuicją” , czyli „przeczuciem”. Jest to także poznanie zmysłowe, czyli przeżycia natury „estetycznej” przez zmysł wzroku, dotyku, słuchu czy węchu. Kognitywistyczne podejście może pokazać gruczoł który reaguje na bodzieć czy miejsce w mózgu gdzie występuję elektro-chemiczna reakcja organizm, ale nie wyjawia przyczyn, że w niektórych kulturach jedno może się wydawać odpychające a w drugiej to samo jest przyciągające. Twierdzę zatem, że przyczyną tego jest system normatywny kultury przekazywany w kodzie kulturowym, a nie „ogólnoludzkie” rekacje organizmu człowieka.

1Ludwig von Mises, „Ludzkie działanie”, tłum Witold Falkowski, . s. 12

Fragment pracy własnej: “Studium antropologiczno-prakseologiczne administracji w Japonii”